บทที่ 1
ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับสุขภาพ

สุขภาพเป็นสิ่งที่ไม่มีใครกำหนดได้นอกจากตัวเราเท่านั้นที่จะเป็นผู้กำหนด เป็นสิ่งที่เราเลือกได้ แต่เราได้เลือกแล้วหรือยัง หากมองย้อนกลับไปดูว่า ที่ผ่านมาเราดำเนินชีวิตอย่างถูกต้องหรือไม่ เราสนใจเรื่องอาหารการกินมากน้อยเพียงใด เรากินเพื่ออยู่ไปวันๆ หรือเรามีความสุขกับการกินจนมากเกินไป ถ้าหากเป็นเช่นนั้น ก็ถึงเวลาที่เราจะต้องปรับตัว และไม่ปล่อยปละละเลยกับการดูแลรักษาสุขภาพให้แข็งแรงอยู่เสมอ เพราะเมื่อมีปัญหาเกิดขึ้นมาแล้ว อาจสายเกินไปในการที่จะแก้ไข ดังนั้นในบทนี้เพื่อให้เกิดความเข้าใจเกี่ยวกับการดูแลสุขภาพตนเองในเบื้องต้น จึงมีรายละเอียดดังต่อไปนี้

1. ความหมายของสุขภาพ
สุขภาพ  หมายถึง  ภาวะแห่งความสมบูรณ์ของร่างกาย จิตใจ และการดำรงชีวิตอยู่ในสังคมด้วยดี ไม่ใช่เพียงแต่ความปราศจากโรค หรือทุพพลภาพเท่านั้น  (Health is defined as a state complete physical, mental and social well-being and merely the absence of disease infirmity (World Health Organization, 1946)
	สุขภาพ หมายถึง  ภาวะของมนุษย์ที่สมบูรณ์ทั้งทางกาย  ทางจิต  ทางปัญญา  และทางสังคม  เชื่อมโยงกันเป็นองค์รวมอย่างสมดุล (พระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2550)
สุขภาพจึงมีความหมายที่เน้นความเป็นอยู่ที่สมบูรณ์ทั้งทางร่างกาย จิตใจ และสังคม นั่นคือต้องมีสุขภาพกาย สุขภาพจิต และสุขภาพทางสังคมครบทุกด้าน  ในปี 2541 ที่ประชุมสมัชชาองค์การอนามัยโลกได้เติมคำว่า “Spiritual Well-being” หรือสุขภาวะทางจิตวิญญาณเข้าไปในคำจำกัดความของสุขภาพเพิ่มเติม จึงอาจกล่าวได้ว่า  สุขภาพ  หมายถึง  ภาวะของการดำรงชีวิตที่มีความสมบูรณ์ทั้งร่างกาย จิตใจ รวมทั้งการอยู่ร่วมกันในสังคมได้ด้วยดี อยู่บนพื้นฐานของคุณธรรม และการใช้สติปัญญา   
ในอดีตคำว่า สุขภาพ หมายถึง สุขภาพกายเป็นหลัก ต่อมาจึงได้รวมสุขภาพจิตเข้าไปด้วย เพราะเห็นว่าคนที่มีสุขภาพกายสมบูรณ์แข็งแรง แต่สุขภาพจิตเสื่อมโทรมหรือเป็นโรคจิตก็ไม่สามารถดำเนินชีวิตเป็นปกติสุขได้ ซ้ำร้ายอาจจะทำร้ายผู้อื่นได้อีกด้วย  ปัจจุบัน คำว่า สุขภาพ มิได้หมายความเฉพาะสุขภาพกายและสุขภาพจิตเท่านั้น แต่ยังได้รวมถึงสุขภาพสังคม และสุขภาพจิตวิญญาณอีกด้วย จึงสามารถสรุปได้ว่าในความหมายของ "สุขภาพ" ในปัจจุบัน มีองค์ประกอบ 4 ส่วน ได้แก่ 
        สุขภาพกาย (Physical Health) หมายถึง สภาพที่ดีของร่างกาย กล่าวคือ อวัยวะต่างๆ อยู่ในสภาพที่ดี มีความแข็งแรงสมบูรณ์ ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ ร่างกายสามารถทำงานได้ตามปกติ และมีความสัมพันธ์กับทุกส่วนเป็นอย่างดี และก่อให้เกิดประสิทธิภาพที่ดีในการทำงาน 
        สุขภาพจิต (Mental Health) หมายถึง สภาพของจิตใจที่สามารถควบคุมอารมณ์ได้ มีจิตใจเบิกบานแจ่มใส มิให้เกิดความคับข้องใจหรือขัดแย้งในจิตใจ สามารถปรับตัวเข้ากับสังคมและสิ่งแวดล้อมได้อย่างมีความสุข สามารถควบคุมอารมณ์ได้เหมาะสมกับสถานการณ์ต่างๆ ซึ่งผู้มีสุขภาพจิตดี ย่อมมีผลมาจากสุขภาพกายดีด้วย ดังที่ John Lock ได้กล่าวไว้ว่า “A Sound mind is in a sound body” คือ “จิตใจที่แจ่มใส ย่อมอยู่ในร่างกายที่สมบูรณ์”
        	สุขภาพสังคม (Social Health) หมายถึง บุคคลที่มีสภาวะทางกายและจิตใจที่สุขสมบูรณ์ มีสภาพของความเป็นอยู่หรือการดำเนินชีวิตอยู่ในสังคมได้อย่างปกติสุข ไม่ทำให้ผู้อื่น หรือสังคมเดือดร้อน สามารถปฏิสัมพันธ์และปรับตัวให้อยู่ในสังคมได้เป็นอย่างดีและมีความสุข
       	สุขภาพจิตวิญญาณ (Spiritual Health) หมายถึง สภาวะที่ดีของปัญญาที่มีความรู้ทั่ว รู้เท่าทันและความเข้าใจอย่างแยกได้ในเหตุผลแห่งความดีความชั่ว ความมีประโยชน์และความมีโทษ ซึ่งนำไปสู่ความมีจิตอันดีงามและเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ 

2. ความสำคัญของสุขภาพ
สุขภาพเป็นสิ่งสำคัญและจำเป็นยิ่งต่อความเจริญงอกงามและพัฒนาการทุกๆ ด้านในตัวบุคคล สุขภาพเป็นรากฐานที่สำคัญของชีวิต โดยเริ่มมาตั้งแต่มีการปฏิสนธิในครรภ์มารดา วัยทารก วัยผู้ใหญ่จนถึงวัยชรา   
สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสไว้เป็นพระพุทธสุภาษิตว่า “อโรคยา ปรมาลาภา” แปลว่า “ความไม่มีโรคเป็นลาภอันประเสริฐ”  พระพุทธภาษิตข้อนี้ แม้แต่ชาวอารยประเทศทางตะวันตกก็ยังยอมรับนับถือกัน และเห็นพ้องต้องกันว่า “สุขภาพคือพรอันประเสริฐสุด (Health is the greatest blessing of all)” นอกจากนี้ยังมีสุภาษิตของชาวอาหรับโบราณกล่าวไว้ว่า “คนที่มีสุขภาพดีคือคนที่มีความหวัง และคนที่มีความหวังคือคนที่มีทุกสิ่งทุกอย่าง (He who has health has hope and he who has hope has everything)” ซึ่งนั่นก็หมายความว่าสุขภาพจะเป็นเสมือนหนึ่งวิถีทางหรือหนทางซึ่งจะนำบุคคลไปสู่ความสุขและความสำเร็จต่างๆ นานาได้ 
ชีวิตเป็นสิ่งมีค่ายิ่งกว่าทรัพย์สินใดๆ ทุกคนย่อมรักษาและหวงแหนชีวิตของตนเอง ปรารถนาให้ตนเองมีชีวิตที่อยู่เย็นเป็นสุข  จึงจำเป็นต้องรักษาสุขภาพอนามัยให้แข็งแรงสมบูรณ์อยู่เสมอ การมีสุขภาพดี ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บหรือการบาดเจ็บจากอุบัติเหตุต่างๆ มีกล้ามเนื้อที่ทำงานได้ดี สามารถทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ ร่างกายสามารถปรับตัวเข้ากับสิ่งแวดล้อมได้ดี   ไม่มีความวิตกกังวล ไม่ถูกความเครียดมารบกวน  สามารถดำรงชีวิตอยู่ในสังคมได้อย่างมีความสุข  ย่อมเป็นสิ่งที่ปรารถนาของมนุษย์ทุกคน  สุขภาพจึงเปรียบเสมือนวิถีแห่งชีวิต ที่จะนำไปสู่ความสุขและความสำเร็จต่างๆ ในชีวิตได้  
ประสิทธิภาพในการทำงานของประชาชนในทุกสาขาอาชีพจะต้องอาศัยสุขภาพที่ดี แข็งแรงสมบูรณ์เป็นปัจจัยสำคัญ    การพัฒนาประเทศจะดีหรือไม่ขึ้นอยู่กับสุขภาพที่ดีของคนในชาติเป็นสำคัญ ประเทศที่ประชาชนมีสุขภาพดี  มีสติปัญญา มีคุณธรรมและจริยธรรม  มีความสามารถในการประกอบอาชีพเพื่อเลี้ยงตนเองและครอบครัวได้ ไม่เบียดเบียนและทำร้ายซึ่งกันและกัน  ย่อมเกิดความสงบสุข  และเมื่อบุคคลในชาติมีสุขภาพกายและจิตดี มีมันสมองที่มีศักยภาพ  ย่อมเป็นผู้ที่มีความสามารถเรียนรู้ และสร้างสรรค์สิ่งต่างๆ ได้ดี ซึ่งจะส่งผลต่อการพัฒนาทั้งด้านเศรษฐกิจและสังคมของประเทศโดยรวม  

3. มิติในการดำเนินงานเกี่ยวกับสุขภาพ
นอกจากองค์ประกอบสุขภาพทั้ง 4 ด้านนั้น แต่ละด้านยังมีมิติในการดำเนินงาน 4 มิติ ดังนี้ 
        	3.1 การส่งเสริมสุขภาพ เป็นกลไกการสร้างความเข้มแข็งให้แก่สุขภาพกาย สุขภาพจิต สุขภาพสังคม และสุขภาพจิตวิญญาณ 
        	3.2 การป้องกันโรค ได้แก่ มาตรการลดความเสี่ยงในการเกิดโรค รวมทั้งการสร้างภูมิคุ้มกันเฉพาะโรค ด้วยวิธีการต่างๆ นานา เพื่อมิให้เกิดโรคกาย โรคจิต โรคสังคม และโรคจิตวิญญาณ 
          3.3 การรักษาโรค เมื่อเกิดโรคขึ้นแล้ว เราต้องเร่งวินิจฉัยโรคว่าเป็นโรคอะไร แล้วรีบให้การรักษาด้วยวิธีที่ได้ผลดีที่สุดและปลอดภัยที่สุดเท่าที่มนุษย์จะรู้และสามารถให้การบริการรักษาได้ เพื่อลดความเสียหายแก่สุขภาพ หรือแม้แต่เพื่อป้องกันมิให้เสียชีวิต 
         3.4 การฟื้นฟูสภาพ หลายโรคเมื่อเป็นแล้วก็อาจเกิดความเสียหายต่อการทำงานของระบบอวัยวะหรือทำให้พิการ จึงต้องเริ่มมาตรการฟื้นฟูให้กลับมามีสภาพใกล้เคียงปกติที่สุดเท่าที่จะทำได้ 
จากที่กล่าวมาทั้ง 4 มิติ ยังสามารถจำแนกได้เป็น 2 กลุ่ม คือ ทั้ง 1) การส่งเสริมสุขภาพ และ 2) การป้องกันโรคนี้ เราเรียกรวมกันว่า "การส่งเสริมสุขภาพ"  เป็นการทำก่อนเกิดโรค   ส่วน  3) การรักษาโรค  และ 4) การฟื้นฟูสภาพนี้  เรียกรวมกันว่า "การซ่อมสุขภาพ" เป็นการทำหลังจากเกิดโรคแล้ว  และเป็นที่เชื่อกันว่า "การส่งเสริมสุขภาพ" มีประสิทธิผลดีกว่า และเสียค่าใช้จ่ายน้อยกว่า "การซ่อมสุขภาพ" เนื่องจาก "การส่งเสริมสุขภาพ"  เป็นสิ่งที่ประชาชนสามารถทำได้ด้วยตัวเอง  ส่วน "การซ่อมสุขภาพ"  ต้องอาศัยหน่วยงานด้านการแพทย์เป็นหลัก 

4. แนวทางการดูแลสุขภาพตนเอง
แนวทางการดูแลสุขภาพตนเองนั้น สามารถทำได้ตามหลักการ ดังนี้
4.1 สุขบัญญัติแห่งชาติ 10 ประการ 
สุขบัญญัติ หมายถึง ข้อกำหนดที่เด็กและ เยาวชน ตลอดจนประชาชนทั่วไปพึงปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอจนเป็นสุขนิสัย เพื่อให้มีสุขภาพดีทั้งร่างกาย จิตใจ และสังคม ดังนั้น การส่งเสริมสุขบัญญัติจึงเป็นกลวิธีหนึ่งในการสร้าง เสริมและปลูกฝังพฤติกรรมสุขภาพที่พึงประสงค์ เพื่อให้เด็ก เยาวชนและประชาชนปฏิบัติเพื่อนำไปสู่การมีสุขภาพที่ดีได้ในช่วงแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2540 - 2544) กองสุขศึกษา สำนักงานปลัดกระทรวงธารณสุข (2541) จึงได้จัดทำเป็นข้อกำหนดทางด้านสุขภาพที่จำเป็น และปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอจนเป็นสุขนิสัย เพื่อให้มีสุขภาพดี เรียกว่า สุขบัญญัติแห่งชาติ มีทั้งหมด 10 ประการ ได้แก่
4.1.1 ดูแลรักษาร่างกายและของใช้ให้สะอาด ทำได้โดย
1) อาบน้ำทุกวัน อย่างน้อยวันละ 1 ครั้ง และสระผมอย่างน้อย สัปดาห์ละ 2 ครั้ง
2) ตัดเล็บมือ เล็บเท้า ให้สั้นอยู่เสมอ เพื่อป้องกันเชื้อโรค
3) ถ่ายอุจจาระให้เป็นเวลาทุกวัน
4) ใส่เสื้อผ้าที่สะอาด ไม่อับชื้น และให้ความอบอุ่นอย่างเพียงพอ
5) จัดเก็บข้าวของเครื่องใช้ให้เป็นระเบียบเรียบร้อย
4.1.2 รักษาฟันให้แข็งแรง และแปรงฟันทุกวันอย่างถูกวิธี
1) แปรงฟันทุกวันอย่างถูกวิธี อย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง คือ เวลาเช้า และก่อนนอน
2) ถูหรือบ้วนปาก หลังทานอาหาร
3) เลือกใช้ยาสีฟันและฟลูออไรด์
4) หลีกเลี่ยงการทานลูกอม ลูกกวาด ท็อฟฟี่ ขนมหวานเหนียวต่างๆ เพื่อป้องกันฟันผุ
5) ตรวจสุขภาพช่องปากและฟัน อย่างน้อยปีละ 2 ครั้ง
6) ไม่ควรใช้ฟันกัดขบของแข็ง
4.1.3 ล้างมือให้สะอาดก่อนรับประทานอาหารและหลังการขับถ่าย คือ ล้างมือด้วยสบู่ทุกครั้ง ก่อนแลหลังการเตรียม ปรุง และรับประทานอาหาร รวมทั้งหลังการขับถ่าย
4.1.4 กินอาหารสุก สะอาด ปราศจากสารอันตราย และหลีกเลี่ยงอาหารรสจัด สีฉูดฉาด 
1) เลือกซื้ออาหารสด สะอาด ปลอดสารพิษ โดยคำนึงหลัก 3 ป คือ ประโยชน์ ปลอดภัย และประหยัด
2) ปรุงอาหารให้ถูกสุขลักษณะ และใช้เครื่องปรุงรสที่ถูกต้อง โดยคำนึงหลัก 3 ส คือ สงวนคุณค่า สุกเสมอ และสะอาดปลอดภัย
3) ทานอาหารที่มีการจัดเตรียม การประกอบอาหาร และใส่ในภาชนะที่สะอาด
4) รับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ ในปริมาณที่พอเหมาะ เพื่อให้เพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย
5) รับประทานอาหารให้ถูกหลักโภชนาการทุกวัน
6) ทานอาหารปรุงสุกใหม่ รวมทั้งใช้ช้อนกลางในการทานอาหารร่วมกัน
7) หลีกเลี่ยงทานอาหารสุกๆ ดิบๆ หรืออาหารรสจัด ของหมักดอง รวมทั้งอาหารใส่สีฉูดฉาด
8) ดื่มน้ำสะอาดทุกวัน อย่างน้อยวันละ 8 แก้ว
9) ทานอาหารให้เป็นเวลา
4.1.5 งดสูบบุหรี่ สุรา สารเสพติด การพนัน และการสำส่อนทางเพศ
ผู้ที่จะมีสุขภาพดีตามสุขบัญญัติ 10 ประการ ต้องงดสูบบุหรี่ งดดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ งดใช้สารเสพติด งดเล่นการพนัน นอกจากนี้ต้องส่งเสริมค่านิยม รักนวลสงวนตัว และมีคู่ครองเมื่อถึงวัยอันควร
4.1.6 สร้างความสัมพันธ์ในครอบครัวให้อบอุ่น
1) ให้ทุกคนในครอบครัวช่วยกันทำงานบ้าน
2) สมาชิกทุกคนในครอบครัวควรปรึกษาหารือ และแสดงความคิดเห็นร่วมกัน
3) เผื่อแผ่น้ำใจให้กันและกัน
4) จัดกิจกรรมสนุกสนานร่วมกัน
5) ชวนกันไปทำบุญ
4.1.7 ป้องกันอุบัติภัยด้วยการไม่ประมาท
1) ระมัดระวังป้องกันอุบัติภัยที่อาจเกิดภายในบ้าน เช่น เตาแก๊ส ไฟฟ้า ของมีคม ธูปเทียนที่จุดบูชาพระ ฯลฯ
2) ระมัดระวังในการป้องกันอุบัติภัยในที่สาธารณะ เช่น ปฏิบัติตามกฎของการจราจรทางบก ทางน้ำ ป้องกันอันตรายจากโรงฝึกงาน ห้องปฏิบัติการ เขตก่อสร้าง หลีกเลี่ยงการชุมนุมห้อมล้อม ในขณะเกิดอุบัติภัย
4.1.8 ออกกำลังกายสม่ำเสมอ และตรวจสุขภาพประจำปี
1) ออกกำลังกายอย่างน้อยสัปดาห์ละ 3 ครั้ง
2) ออกกำลังกายและเล่นกีฬาให้เหมาะสมกับสภาพร่างกายและวัย
3) ตรวจสุขภาพประจำปีกับแพทย์ อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
4.1.9 ทำจิตใจให้ร่าเริงแจ่มใสอยู่เสมอ
1) พักผ่อนนอนหลับให้เพียงพอ อย่างต่ำ 8 ชั่วโมง
2) จัดสิ่งแวดล้อมภายในบ้าน และที่ทำงานให้น่าอยู่
3) หาทางผ่อนคลายความเครียด เมื่อมีปัญหา หรือเรื่องไม่สบายใจรบกวน อาจหางานอดิเรกทำ ใช้เวลาว่างไปกับการอ่านหนังสือ ฟังเพลง ดูภาพยนตร์
4) ช่วยเหลือผู้อื่นที่มีปัญหา
4.1.10 มีสำนึกต่อส่วนรวมร่วมสร้างสรรค์สังคม เช่น
1) กำจัดขยะภายในบ้าน และทิ้งขยะในที่รองรับ
2) หลีกเลี่ยงการใช้วัสดุอุปกรณ์ที่ก่อให้เกิดมลภาวะต่อสิ่งแวดล้อม เช่น โฟม พลาสติก สเปรย์ เป็นต้น
3) มีและใช้ส้วมที่ถูกสุขลักษณะ
4) กำจัดน้ำทิ้งในครัวเรือนและโรงเรียนด้วยวิธีที่ถูกต้อง
5) ใช้ทรัพยากรอย่างประหยัด
6) อนุรักษ์และพัฒนาสิ่งแวดล้อม เช่น ชุมชน ป่า น้ำ และสัตว์ป่า เป็นต้น

4.2 หลัก 6 อ. 
หลัก 6 อ. เป็นแนวทางปฏิบัติในการดูแลสุขภาพตนเอง ครอบครัว และชุมชน อย่างถูกต้องเหมาะสมทำให้มีอายุยืนยาว โดยมีรายละเอียด ดังนี้
4.2.1 อ. อาหาร หมายถึง ประชาชนรู้จักบริโภคอาหารที่ถูกสุขลักษณะ ปรุงสุก สะอาด ปลอดสารพิษและมีคุณค่าทางโภชนาการเพียงพอ
4.2.2 อ. ออกกำลังกาย หมายถึง ประชาชนรู้จักออกกำลังกาย เพื่อสุขภาพ ร่างกายได้ใช้พลังงานที่มีอยู่
4.2.3 อ. อารมณ์ หมายถึง ประชาชนรู้จักวิธีควบคุมอารมณ์ ลดความเครียด สร้างสายใย สายสัมพันธ์ที่ดี และอบอุ่นในครอบครัว
4.2.4 อ. อนามัยสิ่งแวดล้อม หมายถึง การปรับปรุงสิ่งแวดล้อม ให้เอื้อต่อการส่งเสริมสุขภาพตลอดจนมีจิตสำนึกที่ดีต่อส่วนรวม ในการดูแลสุขภาพแวดล้อมรอบๆ ตัวเราทั้งในบ้านและบริเวณบ้าน
4.2.5 อ. อโรคยา หมายถึง หลีกเลี่ยงปัจจัยเสี่ยงที่จะทำให้เกิดโรคต่างๆ หลีกเลี่ยงการกินอาหารที่มีไขมันสูง อาหารรสจัด ไม่กินอาหารที่สุกๆ ดิบๆ หรืออาหารที่มีสารปนเปื้อน การจัดการกับความเครียด โดยทำจิตใจให้ร่าเริงแจ่มใสอยู่เสมอ
4.2.6 อ. อบายมุข หมายถึง หลีกเลี่ยงสิ่งอบายมุข งดเว้นบุหรี่ สุรา ยาเสพติด การพนัน และการสำส่อนทางเพศ  ซึ่งเป็นภัยร้ายแรงที่ก่อให้เกิดผลเสียต่อสุขภาพกายและจิตใจ
4.3 หลัก 3อ 2ส
หลัก 3อ 2ส เป็นนโยบายส่งเสริมการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพที่กำหนดโดยกรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข มีรายละเอียด ดังนี้
4.3.1 อาหาร คือ มีพฤติกรรมการกินอาหารที่ถูกต้องตามหลักโภชนาการ โดยให้ได้รับสารอาหาร 6 ชนิด ทั้งคาร์โบไฮเดรต โปรตีน ไขมัน วิตามิน แร่ธาตุและน้ํา ในปริมาณที่เพียงพอกับความต้องการของร่างกาย
4.3.2 ออกกำลังกาย คือ มีพฤติกรรมการออกกำลังกายที่เหมาะสมกับวัย อย่างสม่ำเสมอสัปดาห์ละ 5 วัน และในแต่ละวันออกกำลังกายต่อเนื่อง อย่างน้อยครั้งละ 30 นาที การออกกำลังกายที่เหมาะสม ได้แก่ ว่ายน้ำ วิ่ง ปั่นจักรยาน เดินเร็ว กระโดดเชือก แอโรบิก และโยคะ เป็นต้น จะทำให้ปอด หัวใจ หลอดเลือด ตลอดจนระบบไหลเวียนทั่วร่างกายแข็งแรง ทนทาน และทำหน้าที่อย่างมีประสิทธิภาพ ในการป้องกันการบาดเจ็บจากการออกกำลังกายแต่ละครั้งควรปฏิบัติ 3 ขั้นตอนคือ (1) การอบอุ่นร่างกาย (2) การออกกำลังกาย และ (3) การผ่อนคลายกล้ามเนื้อ
4.3.3 อารมณ์ คือ มีพัฒนาการด้านอารมณ์ที่เหมาะสม ปรับตัวอยู่ในสังคมได้อย่างปกติสุข และสามารถ แสดงบทบาท (สอดคล้องกับบทบาท) ในการเป็นแกนนำอารมณ์หรือความรู้สึก ความเป็นไปแห่งจิตใจ ในขณะหรือช่วงเวลาหนึ่งๆ เป็นสิ่งที่มีอิทธิพลต่อสุขภาพมาก มักมีคำพูดที่กล่าวว่ “กายและจิตสัมพันธ์กัน” ถ้าอารมณ์เสีย ขุ่นมัว จะสนับสนุนการเกิดสุขภาพที่ทรุดโทรม แต่ถ้าอารมณ์ดีแจ่มใส จะทำให้สุขภาพสมบูรณ์
4.3.4 ไม่สูบบุหรี่ การสูบบุหรี่ มีผลเสี่ยต่อร่างกายหลายประการ เช่น ทำให้เกิดโรคหัวใจขาดเลือด หลอดเลือดหัวใจตีบ เพิ่มโอกาสเป็นมะเร็งปอด มะเร็งกล่องเสียง ปอดอุดตันเรื้อรัง และเสื่อมสมรรถภาพทางเพศ
4.3.5 ไม่ดื่มสุรา การดื่มสุราทำให้เกิดผลเสียร้ายแรงถึงแก่ชีวิตและบั่นทอนสุขภาพของผู้ดื่ม  เช่น ทำให้ความดันโลหิตสูง เกิดโรคหัวใจ เพิ่มโอกาสเสี่ยงต่อการเป็นโรคตับอักเสบ  ตับแข็งทำให้สมรรถภาพทางเพศลดลง และที่เป็นปัญหาสำคัญคือ ทำให้เสี่ยงต่อการเกิดอุบัติเหตุ อาจนำมาซึ่งการเสียชีวิตและทรัพย์สินได้
สำหรับในปัจจุบัน ได้มีแนวคิดในการดูแลสุขภาพในเชิงรุกมากขึ้น หน่วยงานภายใต้กระทรวงสาธารณสุขในบางพื้นที่ได้มีการปรับแนวคิดในการดูแลสุขภาพเพิ่มจาก 3อ. 2ส. เป็น 4อ. 3ส.  ดังเช่น สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดร้อยเอ็ดได้ดำเนินการดูแลสุขภาพเชิงรุก หมู่บ้านต้นแบบสุขภาพดี วิถีพอเพียง ดำเนินการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพประชาชนด้วยแนวคิด สุขภาพดี ไม่มีป่วยด้วย 4อ. 3ส. ได้แก่ อาหาร ออกกำลังกาย อารมณ์ และอนามัยสิ่งแวดล้อม ลดละเลิกสูบบุหรี่ และดื่มสุรา สร้างเสริมสุขภาพดีด้วยสุขบัญญัติแห่งชาติ เพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรมด้านสุขภาพของประชาชน ช่วยลดความเสี่ยงการเป็นโรคเรื้อรังซึ่งมีจำนวนมากขึ้นอย่างต่อเนื่องและเป็นปัญหาสำคัญด้านสุขภาพของคนไทย (สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดร้อยเอ็ด, 2558)

ภาพประกอบที่ : 1.1 แนวคิด อสม.บุคคลคนต้นแบบ 4อ. 3ส.
ที่มา : สำนักงานเครือข่ายองค์กรงดเหล้า (สคล.) http://www.stopdrink.com/contents/view/11471, (2561)
5. ระบบบริการสุขภาพ
	ระบบบริการสุขภาพ (Health care system) นับได้ว่าเป็นระบบย่อยที่มีความสำคัญมากระบบหนึ่งในระบบสุขภาพ ความหมายของระบบบริการสุขภาพจะกว้างขวางครอบคลุมเพียงไร ขึ้นกับความหมายของคำว่า “สุขภาพ” ศาสตราจารย์ นายแพทย์จรัส สุวรรณเวลา (2543) ได้ให้ความหมายของ “ระบบบริการสุขภาพ” ว่า คือ ระบบบริการสุขภาพที่ครอบคลุมตั้งแต่บริการเพื่อการใช้ชีวิต การร่วมกันสร้างสิ่งแวดล้อมที่สร้างเสริมสุขภาพรวมถึงการสุขาภิบาล การมีอาหาร น้ำและอากาศที่ปลอดภัย อาจรวมไปถึงการมีฐานะ ระบบการปกครอง ระบบการค้า ระบบการประกอบอาชีพที่ช่วยแก้ไขปัญหาความยากจน ซึ่งส่งผลให้ช่วยเหลือตนเองในการดูแลสุขภาพได้ การได้รับการศึกษาและข้อมูลเพื่อให้รู้เท่าทันโดยใช้ชีวิตอย่างเหมาะสมและรักษาสุขภาพที่ดีไว้ได้ ระบบป้องกันโรคที่ป้องกันได้ เมื่อเกิดโรคขึ้นก็มีระบบบริการรักษาโรค ซึ่งมีรูปแบบและระบบความซับซ้อนจากการใช้เทคโนโลยีต่างๆ มากมาย เมื่อพิการก็มีเทคโนโลยีในการลดความพิการและเพิ่มความสามารถในการดำรงชีวิต รวมไปถึงการปรับสภาพสังคมทั้งด้านกายภาพ  กฎเกณฑ์สังคม และค่านิยม เพื่อให้ผู้พิการทางกาย จิต และทางสังคม เช่น โรคที่สังคมรังเกียจ ฯลฯ ได้มีสุขภาวะที่ดีที่สุดที่พึงจะมีได้  ระบบบริการสุขภาพจึงครอบคลุมการจัดบริการที่สุขภาพที่เป็นการสร้างเสริมสุขภาพ การป้องกันโรค การรักษาพยาบาล และการฟื้นฟูสภาพ ครอบคลุมทั้งบริการที่จัดโดยบุคลากรทางด้านสุขภาพ (Professional care) และบริการที่จัดโดยบุคคล ครอบครัว และชุมชน (Non-professional care)  แต่เดิมมีการใช้คำว่า “ระบบบริการสาธารณสุข” และ “ระบบบริการทางการแพทย์และสาธารณสุข” ในความหมายเช่นเดียวกับระบบบริการสุขภาพ แต่เนื่องจากคำดังกล่าวทำให้เกิดความเข้าใจที่สับสน เช่น กรณีคำว่า ระบบบริการสาธารณสุขทำให้เข้าใจว่า หมายถึง ระบบบริการของกระทรวงสาธารณสุขอย่างเดียว หรือกรณีคำว่า ระบบบริการทางการแพทย์และสาธารณสุขทำให้เข้าใจว่า เป็นระบบบริการที่จัดให้โดยบุคลากรทางด้านการแพทย์และสาธารณสุขเท่านั้น จึงทำให้การใช้คำดังกล่าวมีความนิยมน้อยลงในระยะหลัง นอกจากนี้ ประเด็นอื่นๆ ที่ควรเข้าใจเพิ่มเติมเกี่ยวกับ “ระบบบริการสุขภาพ” คือ
          1) ระบบบริการสุขภาพ ประกอบด้วยระบบบริการสุขภาพย่อยๆ ที่มาจากฐานความคิดมากกว่าระบบเดียว เป็นระบบที่เรียกว่าเป็น “ระบบบริการสุขภาพแบบพหุลักษณ์ (Pluralistic health care system)  การที่การแพทย์ตะวันตกหรือการแพทย์แผนปัจจุบัน (Modern medicine) มีบทบาทมากในระบบบริการสุขภาพปัจจุบัน ไม่ได้หมายความว่า ไม่มีระบบบริการสุขภาพในแนวอื่นดำรงอยู่ หรือระบบบริการสุขภาพแนวอื่นไม่มีความสำคัญ ความนิยมของ ”การแพทย์ทางเลือก” ในปัจจุบันสะท้อนภาพดังกล่าวได้เป็นอย่างดี
          2) ระบบบริการสุขภาพ มิใช่ระบบหลักในการทำให้คนในสังคมมี “สุขภาพดี” หรือมี “สุขภาวะ” ได้ ความหมายของคำว่า “สุขภาพดี” ในปัจจุบันครอบคลุมการมีสุขภาวะของทั้ง กาย จิต สังคม และจิตวิญญาณ ทำให้มีความจำเป็นต้องพัฒนาระบบย่อยอื่นๆ ในระบบสุขภาพให้มีความพร้อม และสามารถสนับสนุนการสร้าง “สุขภาพดี” ได้อย่างเต็มที่ การลงทุนเน้นหนักที่ระบบบริการสุขภาพแต่เพียงอย่างเดียวเหมือนเช่นอดีตที่ผ่านมา ได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า นอกจากจะไม่สามารถบรรลุเป้าหมายการมี “สุขภาพดี” ได้แล้ว ยังเป็นการใช้จ่ายทรัพยากรที่ไม่คุ้มค่าด้วย
นอกจากนี้ระดับของระบบบริการสุขภาพ (Level of health care system) ยังแบ่งออกเป็น 3 ระดับ ได้แก่
	1) ระดับปฐมภูมิ (Primary care) เป็นบริการที่อยู่ใกล้ชิดประชาชนและชุมชนมากที่สุด จึงเน้นที่ความครอบคลุม มีการบริการผสมผสาน ทั้งในด้านการรักษาพยาบาล การส่งเสริมสุขภาพ การป้องกันควบคุมโรค ฟื้นฟูสภาพ จัดบริการปฐมภูมิในเขตพื้นที่ชนบท สถานีอนามัย ศูนย์สุขภาพชุมชน สำหรับในเขตเมืองอาจเป็น ศูนย์บริการสาธารณสุขของกรุงเทพมหานครหรือศูนย์แพทย์ชุมชน
2) ระดับทุติยภูมิ (Secondary care) เป็นบริการที่ใช้เทคโนโลยีทางการแพทย์ในระดับที่สูงขึ้น เน้นการบริการรักษาพยาบาลโรคที่ยาก ซับซ้อนมากขึ้น ได้แก่ โรงพยาบาลชุมชนในระดับอำเภอ โรงพยาบาลทั่วไปในระดับจังหวัด และโรงพยาบาลในสังกัดกระทรวงกลาโหม
3) ระดับตติยภูมิ และศูนย์การแพทย์เฉพาะทาง (Tertiary care) เป็นการบริการที่ใช้เทคโนโลยีทางการแพทย์ขั้นสูง มีความสลับซับซ้อนมาก มีบุคลากรทางการแพทย์ในสาขาเฉพาะทาง สังกัดกระทรวงสาธารณสุขที่เป็นโรงพยาบาลศูนย์ สถาบันเฉพาะทางต่างๆ หรือหรือสังกัดมหาวิทยาลัย

6. ระบบประกันสุขภาพ
ประเทศไทยมีการจัดระบบประกันสุขภาพแก่ประชาชนกลุ่มต่างๆ แยกกันเป็น 3  ระบบหลัก ได้แก่
1) สวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการ  เป็นสวัสดิการรักษาพยาบาลระบบแรกที่รัฐบาลได้จัดให้มีขึ้นโดยใช้เงินงบประมาณจ่ายเป็นเงินสวัสดิการ มีเจตนารมณ์สำคัญเพื่อแบ่งเบาภาระข้าราชการซึ่งเมื่อเจ็บป่วยทางราชการก็ให้การดูแลอย่างเต็มที่ ทั้งนี้เพื่อมิให้มีความกังวลใจในการปฏิบัติงานให้กับทางราชการ ประกอบกับหน่วยบริการที่ ข้าราชการใช้สิทธิเบิกจ่ายได้ต้องเป็นสถานพยาบาลของทางราชการเท่านั้น แนวคิดการจ่ายเงินดังกล่าวยังคงถือปฏิบัติกันจนถึงปัจจุบัน โดยตั้งอยู่บนพื้นฐานความเชื่อมั่นว่า หน่วยงานของรัฐแต่ละแห่งซึ่งมีหน้าที่ตามกฎหมายและความถนัดนั้นต้องทำหน้าที่ของตนเองอย่างถูกต้อง โดยผู้มีสิทธิได้รับสวัสดิการด้านการรักษาพยาบาลไดแก่ ข้าราชการ ลูกจ้างประจำ ลูกจ้างชาวต่างชาติซึ่งมีสัญญาจ้างและได้รับค่าจ้างจากเงินงบประมาณ ผู้ได้รับบำนาญปกติหรือผู้ได้รับบำนาญพิเศษ และบุคคลในครอบครัวของข้าราชการ ได้แก่ บิดา มารดา คู่สมรส และบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย สิทธิประโยชน์และความคุ้มครองสำหรับผู้มีสิทธิได้รับสวัสดิการด้านการรักษาพยาบาลของข้าราชการ มีดังต่อไปนี้ 
1.1) ค่ายา ค่าเวชภัณฑ์ ค่าอุปกรณ์ทางการแพทย์ ค่าเลือดและส่วนประกอบของเลือดหรือ สารทดแทน ค่าน้ำยาหรืออาหารทางเส้นเลือด ค่าออกซิเจน และอื่นๆ ทำนองเดียวกันที่ใช้ในการ บำบัดรักษาโรค 
1.2) ค่าอวัยวะเทียมและอุปกรณ์ในการบำบัดรักษาโรค รวมทั้งค่าซ่อมแซมอวัยวะเทียมและ อุปกรณ์ดังกล่าว
1.3) ค่าบริการทางการแพทย์ ค่าบริการทางการพยาบาล ค่าตรวจวินิจฉัยโรค ค่าวิเคราะห์โรค แต่ไม่รวมถึงค่าธรรมเนียมแพทย์พิเศษ ค่าจ้างผู้พยาบาลพิเศษ ค่าธรรมเนียมพิเศษ และค่าบริการอื่น ทำนองเดียวกันที่มีลักษณะเป็นเงินตอบแทนพิเศษ  
1.4) ค่าตรวจครรภ์ ค่าคลอดบุตรและการดูแลหลังคลอดบุตร  
1.5) ค่าห้องและค่าอาหาร ตลอดระยะเวลาที่เข้ารับการรักษาพยาบาล  
1.6) ค่าใช้จ่ายเพื่อเป็นการเสริมสร้างสุขภาพและป้องกันโรค 
1.7) ค่าฟื้นฟูสมรรถภาพร่างกายและจิตใจ
1.8) ค่าใช้จ่ายอื่นที่จำเป็นแก่การรักษาพยาบาลตามที่กระทรวงการคลังกำหนด
2) ระบบประกันสังคม (Social insurance) เป็นระบบที่รัฐบาลดำเนินการ ให้แก่บุคคลผู้มีรายได้ ให้มีบทบาทในการช่วยเหลือตนเองและครอบครัว ได้ร่วมกันบรรเทาภัยหรือช่วยเหลือ บำบัดความทุกข์ยากเดือดร้อนซึ่งกันและกันในกลุ่มผู้มีรายได้ในสังคม ด้วยการให้นายจ้างและลูกจ้างร่วมกันจ่ายเงินสมทบเข้ากองทุนประกันสังคมร้อยละ 5 ของเงินเดือน แต่ไม่เกิน 750 บาทต่อเดือน และในบางประเทศมีรัฐบาลร่วมออกเงินสมทบเข้ากองทุนนี้ด้วย  เมื่อประสบภัยหรือความเดือดร้อน (เช่น เจ็บป่วย คลอดบุตร ว่างงาน ชราภาพ) กองทุนนี้ก็จะจ่ายประโยชน์ ทดแทนให้แก่ลูกจ้างผู้ส่งเงินสมทบดังกล่าว โดยรัฐบาลเป็นผู้ดำเนินการ  ดังนั้นการประกันสังคมจึงเป็นวิธีการหนึ่งที่ยึดหลักการพึ่งตนเองและช่วยเหลือซึ่งกันและกันของประชาชน โดยมีความมุ่งหมายให้เป็นหลักประกัน และคุ้มครองความเป็นอยู่ของประชาชนให้มีความมั่นคงในการ   ดำเนินชีวิต แม้มีเหตุการณ์ที่ทำให้ต้องขาดแคลนรายได้ก็สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างปกติสุข ในปัจจุบันระบบประกันสังคมมีการคุ้มครองประโยชน์แก่ผู้ประกันตน 7 กรณี ได้แก่ 
2.1) กรณีประสบอันตรายหรือเจ็บป่วย  ผู้ประกันตนจะได้รับความคุ้มครองทั้งในกรณีเจ็บป่วยเจ็บป่วยฉุกเฉินหรืออุบัติเหตุได้โดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่าย กรณีทันตกรรม ผู้ประกันตนมีสิทธิด้านการรักษาในกรณีถอนฟัน อุดฟัน ขูดหินปูน ปีละไม่เกิน 900 บาท กรณีบําบัดทดแทนไต กรณีปลูกถ่ายไขกระดูก กรณีเปลี่ยนอวัยวะกระจกตา ค่าอวัยวะเทียมและอุปกรณ์ในการบําบัดรักษาโรค และกรณีโรคเอดส์  
2.2) กรณีทุพพลภาพ  ผู้ประกนตนจะได้รับเงินทดแทนการขาดรายได้ร้อยละ 50 ของค่าจ้างเฉลี่ยเป็นรายเดือนตลอดชีวิต  
2.3) กรณีตาย ทายาทผู้จัดการศพจะได้รับเงินค่าทําศพ เป็นเงิน 40,000 บาท 
2.4) กรณีคลอดบุตร ผู้ประกันตนมีสิทธิเบิกค่าคลอดบุตรเหมาจ่ายได้คนละ 2 ครั้ง  เป็นเงินครั้งละ 13,000 บาท/ ครั้ง และได้รับเงินสงเคราะห์การหยุดงานเพื่อการคลอดบุตรร้อยละ 50 ของค่าจ้างเฉลี่ยเป็นระยะเวลา 90 วัน นอกจากนี้หญิงที่เป็นภรรยาของผู้ประกันตนก็สามารถเบิกค่าคลอดบุตรโดยใช้สิทธิของสามีซึ่งเป็นผู้ประกันตนได้เช่นกัน
2.5) กรณีสงเคราะห์บุตร ผู้ประกันตนสามารถเบิกเงินค่าสงเคราะห์บุตรที่ชอบด้วยกฎหมายได้ คนละ 400 บาท/ เดือน ตั้งแต่ แรกเกิด - 6 ปี บริบูรณ์ เงินสงเคราะห์บุตรสามารถเบิกได้คราวละ 2 คน โดยไม่จํากัดจํานวนครั้ง  
2.6) กรณีชราภาพ ผู้ประกันตนจะได้รับเงินบำนาญเป็นรายเดือนไปตลอดชีวิต ในอัตรา ร้อยละ 20 ของเงินเดือนเฉลี่ย  และถ้าส่งเงินสมทบเกิน 180 เดือนจะได้รับเพิ่มขึ้นร้อยละ 1.5 ต่อปี
2.7) กรณีว่างงาน หากผู้ประกันตนถูกเลิกจ้างจะได้รับเงิน ร้อยละ 50 ของค่าจ้างเป็นระยะเวลาไม่เกิน 180 วัน หากลาออกหรือสิ้นสุดสัญญาจ้าง จะได้รับเงินร้อยละ 30 ของค่าจ้าง เป็นระยะเวลาไม่เกิน 90 วัน  
3) ระบบประกันสุขภาพถ้วนหน้า “หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า” หมายถึง สิทธิของชนชาวไทยทุกคนในการได้รับบริการสาธารณสุขที่มีมาตรฐาน อย่างทั่วถึง ด้วยเกียรติและศักดิ์ศรีที่เท่าเทียมกัน โดยภาระด้านค่าใช้จ่ายในการใช้บริการไม่เป็นอุปสรรคที่ บุคคลจะได้รับสิทธินั้น 
3.1) หลักการและแนวคิดที่สำคัญดังต่อไปนี้
3.1.1) แนวคิดเฉลี่ยทุกข์ เฉลี่ยสุข โดยเน้นความครอบคลุมบุคคลที่ยังไม่มีหลักประกันสุขภาพใดๆ และ การร่วมจ่ายค่าใช้จ่ายบริการสาธารณสุขผ่านระบบภาษี
3.1.2) เน้นความยั่งยืนของกลไกระบบ 3 ประการ ได้แก่ นโยบายยั่งยืน การเงินยั่งยืน และสถาบัน ยั่งยืน ความยั่งยืนของกลไกดังกล่าวมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อระบบ โดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนา เนื่องจากประเทศกำลังพัฒนาส่วนใหญ่มักมีปัจจัยเศรษฐกิจเนื่องจากมีแหล่งเงินจำกัด และระบบโครงสร้างพื้นฐานสาธารณสุขในการรองรับนั้นยังไม่เพียงพอ รวมทั้งมักมีระบบการเมืองที่ไม่มั่นคง และการใช้ ทรัพยากรยังด้อยประสิทธิภาพ. นอกจากนี้ยังมีปัจจัยด้านสังคมซึ่งมักมีปัญหาบุคลากรไม่เพียงพอ รวมทั้ง ไม่มีทิศทางการลงทุนในการศึกษาเพื่อรองรับความเปลี่ยนแปลงดังกล่าว
3.1. 3) เน้นการมีบทบาทของทุกฝ่าย รวมถึงภาคประชาชน โดยมีเป้าหมายสูงสุดคือสุขภาวะของคนไทย ทุกคนตามหลักการสุขภาพพอเพียง ดังเห็นได้ชัดเจนจากกฎหมายว่าด้วยหลักประกันสุขภาพแห่งชาติได้ กำหนดให้มีคณะกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ประกอบด้วยภาคีที่เกี่ยวข้องทุกฝ่าย รวมถึงภาค ประชาชนด้วย
3.1.4) สนับสนุนให้ประชาชนมีและใช้บริการที่หน่วยบริการประจำหรือหน่วยบริการปฐมภูมิใกล้บ้าน เป็นบริการด่านหน้า ที่ให้บริการผสมผสานทั้งการสร้างเสริมสุขภาพ การป้องกันโรค การตรวจวินิจฉัย การรักษาพยาบาล และการฟื้นฟูสมรรถภาพ 
3.2) สิทธิการใช้ระบบประกันสุขภาพถ้วนหน้าเป็นสิทธิของคนไทยทุกคนที่มีสัญชาติไทยและมีบัตรประจำประชาชน โดยในอดีตการยื่นขอรับสิทธินั้นจะใช้บัตรทองในการแสดงตน แต่ในปัจจุบันให้ใช้บัตรประจำตัวประชาชนแทน และประชาชนสามารถเลือกสถานพยาบาลที่จะไปใช้บริการได้ด้วยตนเอง หรือตามภูมิลำเนา หากมีการย้ายถิ่น สามารถขอเปลี่ยนสถานพยาบาลได้ไม่เกิน 4 ครั้งต่อปี โดยสิทธิที่ได้รับการคุ้มครอง มีดังนี้
3.2.1) การส่งเสริมสุขภาพ การป้องกันโรคและการควบคุมโรค
3.2.1.1) การตรวจและดูแลเพื่อส่งเสริมสุขภาพของหญิงตั้งครรภ์
3.2.1.2) การดูแลสุขภาพเด็ก พัฒนาการและภาวะโภชนาการ รวมถึงการให้ภูมิคุ้มกันโรคตามแผนงานการให้ภูมิคุ้มกันโรคของประเทศ
3.2.1.3) การตรวจสุขภาพประชาชนทั่วไปและกลุ่มเสี่ยง
3.2.1.4) การวางแผนครอบครัว (ยาเม็ดคุมกำเนิด ยาฉีดคุมกำเนิด ถุงยางอนามัย ห่วงอนามัย ยาฝังคุมกำเนิด และการทำหมันถาวร)
3.2.1.5) ยาต้านไวรัสเอดส์
3.2.1.6) การเยี่ยมบ้าน และการดูแลผู้ป่วยที่บ้าน
3.2.1.7) การให้ความรู้ด้านสุขภาพแก่ผู้รับบริการในระดับบุคคลและครอบครัว
3.2.1.8) การให้คำปรึกษา (Counseling) และสนับสนุนให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการส่งเสริมสุขภาพ
3.2.1.9) การส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรคในช่องปาก ได้แก่ การตรวจสุขภาพช่องปาก การแนะนำ ด้านทันตสุขภาพ การให้ฟลูออไรด์เสริมในกลุ่มที่มีความเสี่ยงต่อโรคฟันผุ เช่น กลุ่มเด็ก ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยฉายรังสีบริเวณศีรษะและลำคอ รวมทั้งการเคลือบหลุมร่องฟัน
3.2.2) การตรวจ การวินิจฉัย การรักษา และการฟื้นฟูสมรรถภาพทางการแพทย์จนสิ้นสุดการรักษา ทั้งนี้ รวมถึงการแพทย์ทางเลือกที่ผ่านการรับรองของคณะกรรมการ 
3.2.3) การคลอดบุตร รวมกันไม่เกิน 2 ครั้ง กรณีที่บุตรมีชิวิตอยู่ (กรณีบุตรคลอดแล้วรอดออกมามีชีวิต) โดยนับตั้งแต่ใช้สิทธิในโครงการหลักประกันสุขภาพ
3.2.4) ค่าอาหาร และค่าห้องสามัญ
3.2.5) การถอนฟัน การอุดฟัน การขูดหินปูน การทำฟันปลอมฐานพลาสติก การรักษาโพรงประสาทฟันน้ำนม และการใส่เพดานเทียมในเด็กปากแหว่งเพดานโหว่
3.2.6) ยาและเวชภัณฑ์ตามกรอบบัญชียาหลักแห่งชาติ
3.2.7) การจัดส่งต่อเพื่อการรักษาระหว่างหน่วยบริการ
3.2.8) การบริการทางการแพทย์หรือค่าใช้จ่ายอื่นนอกเหนือจากข้อ 1) - 7) ที่คณะกรรมการกำหนด

3.3) ส่วนสิทธิที่ไม่ได้การคุ้มครอง  มีดังนี้
3.3.1) การรักษาภาวะมีบุตรยาก
3.3.2) การผสมเทียม
3.3.3) การกระทำใดๆ เพื่อความสวยงาม โดยไม่มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์
3.3.4) การตรวจวินิจฉัย และรักษาใดๆ ที่เกินความจำเป็นและไม่มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์
3.3.5) การรักษาที่อยู่ระหว่างการค้นคว้าทดลอง
3.3.6) การบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดและสารเสพติดตามกฎหมายว่าด้วยยาเสพติด
3.3.7) อุบัติเหตุการประสบภัยจากรถและอยู่ในความคุ้มครองตามกฎหมายว่าด้วยการคุ้มครองผู้ประสบภัยจากรถเฉพาะส่วนที่บริษัทหรือกองทุนตามกฎหมายนั้นต้องเป็นผู้จ่าย
3.3.8) โรคเดียวกัน ที่ต้องใช้ระยะเวลารักษาตัวในโรงพยาบาล ประเภทผู้ป่วยในเกินกว่า 180 วัน ยกเว้นกรณีมีความจำเป็น ต้องรักษาต่อเนื่อง จากการแทรกซ้อน หรือมีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์